اخبار محرمانه

آخرين مطالب

جامعه ایران در وضعیت جنبشی است تحلیل ویژه

جامعه ایران در وضعیت جنبشی است
  بزرگنمايي:

اخبار محرمانه - اعتماد / متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و انتشار آن در آخرین خبر به معنای تایید تمام یا بخشی از آن نیست
سعید مدنی، جامعه‌شناس و پژوهشگر مسائل اجتماعی معتقد است جامعه ایرانی در سال‌های اخیر در وضعیت جنبشی قرار داشته و به همین دلیل، هر نارضایتی به سرعت تبدیل به اعتراضی اجتماعی می‌شود. آنچه در ادامه می‌خوانید مشروح گفت‌وگوی مکتوب «اعتماد» است با این تحلیلگر خوشنام مسائل اجتماعی، درباره آنچه این روزها با عنوان «کنشگری هشتگی» بیش از پیش به گوش می‌رسد.
اخیرا درپی صدور و تایید حکم اعدام 3 جوان دهه هفتادی، به ‌اتهام مشارکت در جریان اعتراضات آبان‌ماه 98، شاهد به راه افتادن کارزاری خودجوش در فضای مجازی بودیم که با استقبال چشمگیر شهروندان و کاربران فضای مجازی در شبکه‌های اجتماعی توییتر، اینستاگرام و... مواجه شد و در ادامه این مطالبه‌گری متفاوت شهروندان، به توقف حکم با این تاکید که دستگاه قضایی پیشاپیش مسیر اعاده دادرسی در این پرونده را باز گذاشته بود، منجر شد و چنانکه در اخبار اولیه آمد، پیرو دستور رییس قوه قضاییه اجرای این حکم فعلا متوقف شده است؛ تحلیل و نظرتان درباره علل حمایت گسترده شهروندان از این کارزار اینترنتی و ورود به این پرونده خاص چه بود و چرا باوجود فعالیت کارزارهای مشابه در موارد حقوق بشری و حقوق شهروندی مشابه، این کارزار خاص با چنین حمایتی مواجه شد؟
نقش اینترنت در کنش‌های جمعی و جنبش‌های اجتماعی سال‌هاست که به مباحث علوم اجتماعی راه یافته است. البته بدیهی است که نه اینترنت و نه هیچ تکنولوژی دیگری مستقیما علت وقوع یک اعتراض جمعی یا امثال آن را توضیح نمی‌دهد و هیچ‌ کس نیز چنین ادعایی را مطرح نکرده است، کنش‌های جمعی و اعتراضات اجتماعی حاصل تضادهای اجتماعی و احساس محرومیت نسبی، فقر و نابرابری یا استبداد و اقتدارگرایی و عدم‌ مشروعیت هستند، بر این اساس ضروری است به نقش بسیار مهم ارتباطات در صورت‌بندی و عملکرد جنبش‌های اجتماعی، دقیق‌تر توجه کنیم. مردم در پیوند با یکدیگر ایده‌ها، نظرات و دیدگاه‌های خود را درباره وضع موجود به اشتراک می‌گذارند و پس از آن احساس با هم بودن می‌کنند. آنها حتی پس از برقراری این روابط و پیوندها درباره راه‌های بهبود وضع و حتی جامعه آلترناتیو گفت‌وگو می‌کنند. این قاعده از گذشته‌های دور (پیش از تولد اینترنت) تا امروز برقرار است. کار تکنولوژی‌های ارتباطی تسهیل پیوند و ارتباط مردم ناراضی و گفت‌وگو درباره وضع و اوضاع‌شان است. اما در جریان صدور حکم 3 جوان مورد اشاره و هشتگ «اعدام نکنید» چند عامل دیگر نیز به کمک تکنولوژی آمد؛ اول و مهم‌ترین مساله اینکه جامعه ایران در وضعیت جنبشی است و لذا نارضایتی‌ها خیلی زود تبدیل به اعتراض می‌شود. دوم اینکه موضوع اعتراض در این کنش بسیار روشن و شفاف و خالی از ابهام بود. به عبارت دیگر همه به سادگی می‌دانستند علیه چه چیزی و با چه مطالبه‌ای اعتراض می‌کنند. سوم اینکه به‌ لحاظ ارزش‌های اجتماعی مظلوم بودن 3 نفر و ظالمانه بودن حکم بسیار بدیهی بود. یعنی روشن بود که در این پرونده موضوع اجرای حکم اعدام کسانی است که بی‌تردید شایسته چنین حکمی نیستند. در واقع نوعی اجماع شکل گرفت که بر اساس آن حتی اگر حضور در اعتراضات آبان‌ماه 98 جرم محسوب شود، مجازات آن اعدام نیست. بنابراین ارزش‌ها، نگرش‌ها و دانش جمعی مشوق شرکت در کنش جمعی بود. به همه اینها ریسک پایین نوع کنش را هم اضافه کنیم. در مقایسه با تظاهرات خیابانی یا اعتصاب یا هر تاکتیک دیگری روش هشتگ کم‌هزینه بود، بنابراین مساعد مشارکت جمع بزرگ‌تری بود.
فارغ از آنچه در این پرونده خاص گذشت، تحلیل و نظرتان درباره نفس کنشگری سیاسی-مدنی در فضای مجازی یا چنانکه این سال‌ها مصطلح شده، «کنشگری هشتگی» چیست؟ به نظر شما نقاط افتراق و شباهت این نوع از کنشگری سیاسی- مدنی با آنچه پیش از این کف خیابان اتفاق می‌افتد، چیست؟
در مقدمه سوال اول تا حدودی به این سوال هم پاسخ دادم. قابلیت اتصال مردم بستگی به شبکه‌های تعامل و ارتباط دارد. البته خطای بزرگی است اگر تصور شود تعامل و ارتباط در فضای مجازی بدون ارتباط رودررو در فضای حقیقی و اشغال فضای شهری کاری از پیش خواهند برد. گاهی حتی نگرانی نظام‌های مستقر از ورود جمعیت به خیابان موجب می‌شود تا برابر بسیج در فضای مجازی عقب‌نشینی کنند و مطالبات را بپذیرند.
بر این اساس شبکه‌های ارتباطی دیجیتال بخشی جدایی‌ناپذیر از جنبش‌های اجتماعی و کنش‌های خیابانی هستند. همان‌طورکه گفتم برخی مواقع فشار در فضای مجازی به‌ دلیل ترس از بسیج در فضای حقیقی، پاسخ مناسب دریافت می‌کند. جنبش‌های اجتماعی شبکه‌ای تا اندازه زیادی مبتنی بر اینترنتند که بخشی لازم اما نه کافی برای بسیج اجتماعی محسوب می‌شوند. پس تلاش‌ها در شبکه‌های ارتباطی مجازی امروزه بخشی از جنبش‌های اجتماعی هستند که به سازماندهی، هم‌اندیشی، هماهنگی و توسعه جنبش کمک شایان توجهی می‌کنند. همان‌طور که کاستلز گفته اینترنت فقط ابزار نیست، اینترنت شرایط را برای شکلی از عمل فراهم می‌کند که به جنبش بی‌رهبر امکان بقا، هم‌اندیشی، هماهنگی و گسترش می‌دهد و امکان غلبه بر سلطه نهادینه شده را فراهم می‌کند. بنابراین برخلاف آنچه در سوال شما آمده کنشگری هشتگی و جنبش کف خیابان در تعارض و رقیب یکدیگر نیستند، بلکه مکمل و در تعامل با یکدیگرند.
باوجود اینکه کنشگری سیاسی- مدنی در فضای مجازی، عمری به درازای حدود 2 دهه دارد، اما حتی تا همین اواخر، این نحوه مطالبه‌گری شهروندان چندان جدی گرفته نمی‌شد و بعضا با واکنش توام با تمسخر ناظران و تحلیلگران مواجه می‌شد. آیا در حال حاضر وارد دوران تازه‌ای از کنشگری مدنی- سیاسی شده‌ایم؟ علت عدم توفیق این نوع مطالبه‌گری مجازی تا پیش از این چه بوده است؟ آیا اساسا می‌توان از تغییر دوران «کنشگری هشتگی» سخن گفت یا آنچه در کارزار خاص «اعدام نکنید» گذشت، اتفاقی موردی و استثنایی بوده است؟
همان‌طورکه گفتم امروزه ارتباط بنیادی عمیقی بین اینترنت و جنبش‌های اجتماعی شبکه‌ای وجود دارد. هر دو از فرهنگ خودمختار برخوردارند. ما به خوبی می‌دانیم که جنبش‌های اجتماعی از رنج، گرفتاری و فشار بر مردم نشات می‌گیرند، در ذات و ماهیت جنبش‌ها تعارض با وضع موجود نهفته است. از این‌رو از دست‌کم اواسط دهه 1370 شاهد اعتراضات کوچک و بزرگ با یا بدون اینترنت بوده‌ایم. بنابراین شبکه‌های مجازی به خودی خود حامل جنبش، اعتراض یا کنش نیستند، بلکه اعتراض و کنش را تسهیل می‌کنند. پس بحث از دوران جدید نیست، بحث ورود تکنولوژی جدید به جنبش‌های اعتراضی است. اتفاقی که به ‌نظرم در جنبش سبز، اعتراضات دی‌ماه 96 و اعتراضات آبان‌ماه 98 تجربه شد. برخی به اشتباه تصور می‌کنند تکنولوژی ارتباطی به خودی خود و مستقل از انسان‌ها می‌تواند به تغییر کمک کند، در حالی که تکنولوژی ارتباطی در خدمت پیوند بین انسان‌هاست و آنچه حامیان حفظ وضع موجود را نگران و وادار به سرکوب یا عقب‌نشینی می‌کند، پیوند بین انسان‌ها در فضای خودمختار است؛ یعنی فضایی که با اشتغال شهر ایجاد می‌شود یا با هشتگ اعدام.
مردم کارگزاران زندگی خود هستند. به همین دلیل در جنبش‌ها مردم به عنوان کنشگران جمعی، در تلاش برای تغییر و مطالبه اقدامات ترمیمی برای مقابله با سیه‌روزی‌های کنونی، به نهادهای رسمی موجود اعتماد نمی‌کنند اما با جست‌وجوی یک قرارداد اجتماعی جدید در فضای حقیقی یا مجازی برای ایجاد اشکال نوین پیوند و ارتباط گام برمی‌دارند.
نظرتان درباره نحوه مواجهه حکومت‌ها با این نوع کنشگری سیاسی- مدنی چیست؟ بررسی نوع مواجهه حکومت‌ها با کنشگری مجازی شهروندان در قیاس با آنچه در گذشته کف خیابان رخ می‌داد، از چه تفاوت‌ها و چه شباهت‌هایی در نحوه مواجهه حکومت‌ها حکایت دارد؟
قبلا توضیح دادم که جنبش‌ها در جامعه شبکه‌ای فضای خودمختار را می‌سازند تا از طریق ظرفیت سازماندهی به یک نیروی دگرگون‌کننده تبدیل شوند. این خودمختاری به خودی خود نوعی سرپیچی از قدرت مسلط است، در حقیقت بدون سرپیچی جنبش ناچار به عقب‌نشینی یا حتی انحلال می‌شود، سرپیچی اساسا مبنای خودمختاری است. پس تقابل بین جنبش و قدرت مسلط اجتناب‌ناپذیر است. مردم از طریق پیوند شبکه‌ای با هم بودن را تجربه می‌کنند تا بر ترس خود غلیه کنند و امیدوار شوند. هدف جنبش‌ها در نهایت آن است که با نافرمانی مدنی اعم از مسالمت‌آمیز یا غیر آن از جانب جامعه سخن گویند. حالا برابر چنین کنش بالقوه تهدیدکننده برای نظام‌هایی که قادر به مدیریت بحران ساختاری‌شان نیستند، نظام‌ها چه باید کنند؟ نظام‌ها اگر عاقل باشند، به دگرگونی روابط قدرت می‌اندیشند و وارد مذاکره و گفت‌وگو می‌شوند - این همان چیزی است که جنبش‌های جدید ‌دنبال آن هستند؛ یعنی پاسخگو کردن نظام‌ها- اما اگر نظام‌ها بحران را درک نکنند، راهی جز برخورد و سرکوب برابر خود نمی‌بینند. بنابراین اساسا در مواجهه حکومت‌ها از نظر استراتژیک تفاوتی ایجاد نخواهد شد، اما ممکن است متناسب با میزان احساس خطر تاکتیک‌های‌شان را تغییر دهند.
یکی از مسائلی که با روی کار آمدن «دولت اعتدال» و «مجلس امید» به ‌دفعات از